گفت‌وگو با رئیس ادارۀ امور پژوهشیِ پژوهشکدۀ اخلاق و معنویت؛
کتاب «واکنش‌های انتقادی جهان مسیحیت به جنبش‌های معنویت‌گرای جدید»
امروزه یکی از مسائل مهم جوامع دینی مسیحی را می‌توان مواجهه و نوع برخورد با جریان‌های معنویت‌گرا و جنبش‌های جدید دینی دانست؛ از آن‌جا که این جریان‌ها، ادیان نهادینه و سنتی را نادیده می‌گیرند و حتی برخی از این جریان‌ها خود را جایگزین دین سنتی می‌دانند، چالش بزرگی برای دین‌داری رسمی به‌شمار می‌آیند.
گروه اسلام و مطالعات معنویت، یکی از گروه‌های علمیِ پژوهشکدۀ اخلاق و معنویت است که به مباحث معنویت‌های جدید و نوظهور می‌پردازد و تاکنون پروژه‌های پژوهشی مهمی در این خصوص داشته و آثار ارزنده‌ای منتشر کرده است. کتاب «واکنش‌های انتقادی جهان مسیحیت به جنبش‌های معنویت‌گرای جدید»؛ تالیف دکتر احمدرضا مفتاح، دکتر باقر طالبی دارابی و خانم انسیه قنادزاده است که به این موضوع مهم جوامع امروز پرداخته و به زودی منتشر خواهد شد. گفت‌وگوی زیر با دکتر حسین مرادی، رئیس ادارۀ امور پژوهشیِ پژوهشکدۀ اخلاق و معنویت در خصوص این اثر پژوهشی است:
*** به عنوان مقدمۀ بحث، بفرمایید که مفهوم معنویت‌گرایی از چه زمانی در نوشته‌ها و سخنان محققان غربی مطرح شده است؟
- تحقیقات انجام‌گرفته دربارۀ جنبش‌های معنویت‌گرایِ جدید، نشان می‌دهد که دهۀ 1960م. آغاز ظهور چنین پدیده‌ای بوده و زمینه و زمانۀ اصلی برای درک تحولات مفهومی این موضوع، از آن دهه به این سو است. در واقع از آن زمان، پس از جنگ جهانی دوم جنبش‌هایی از سوی جوانان در غرب رخ داده که بعدها محققان آن را «جنبش ضد فرهنگ دهۀ ۱۹۶۰» نامیدند؛ جنبشی که ضدفرهنگ و دین و نظم موجود بود و این جنبش وقتی به قلمرو دین می‌رسید، شدید‌تر می‌شد؛ زیرا فضای بعد از جنگ و فروپاشی هنجارها و ارزش‌های جمعی، موجب آسیب‌های جدیِ روانی برای جوانان شده بود که از جمله نقدهایشان ناتوانی مسیحیت در جلوگیری از جنگ و کشتار مردم و ناتوانی مسیحیت در پاسخ‌گویی به نیازهای خود جوانان بود. بنابراین ناتوانی دین مسیحیت در پاسخ‌گویی به نیازهای معنوی انسانِ سرگشتۀ دوران مدرن، منجر به روی‌آوردن برخی افراد به جریان‌های معنویت‌گرای جدید شد.
*** در صحبت‌های خود به جهان مسیحیت اشاره کردید؛ منظورتان از جهان مسیحیت چیست؟
- مراد از جهان مسیحیت، کلیساهای اصلی و مهم مسیحی است که با عنوان کلیسای کاتولیک، ارتدکس و پروتستان شناخته می‌شوند و نیز برخی زیرمجموعه‌های کلیسای پروتستان که عمدۀ انشعاب‌ها به آن تعلق دارد. در واقع می‌توان گفت با توجه به وجود تکثر در جهان مسیحیت، واکنش‌ها و نقدها به جنبش‌های عصر جدید یکسان نبوده است. بسیاری از فرقه‌های مسیحی از جمله: کاتولیک‌ها، انجیل‌گرایان، انگلیکن‌ها، ارتدکس‌ها و مانند آن، هر کدام به‌طور جداگانه به جریان‌های معنویت‌گرای جدید واکنش نشان داده‌اند و آن‌ها را مورد نقد و بررسی قرار داده‌اند.
*** لطفاً دربارۀ جریان‌های معنویت‌گرایی جدید به‌طور مختصر توضیح بفرمایید.
- جریان‌های معنویت‌گرایی جدید نوعی معنویت فرادین محسوب می‌شوند که به‌دنبال قرائت‌های آزاد و شخصی از دین و معنویت هستند. از آن‌جا که این جریان‌ها ادیان نهادینه و سنتی را نادیده می‌گیرند و حتی برخی از این جریان‌ها خود را جایگزین دین سنتی می‌دانند، چالش بزرگی برای دین‌داری رسمی به‌شمار می‌آیند. البته گرچه خاستگاه جریان‌های معنویت‌گرا کشورهای غربی است که دین مسیحیت را برنتافته و به‌دنبال معنویت فرادین و در برخی موارد معنویت بدون دین هستند، اما ممکن است جهان اسلام نیز مصون از نفوذ این‌گونه جریان‌ها نباشد.
*** امروزه مسئلۀ جوامع دینی در برخورد با این موضوع چیست؟
- مسئلۀ جوامع دینی امروز این است که در مواجهه با جریان‌های معنویت‌گرا و جنبش‌های جدید دینی چه برخورد یا واکنشی می‌توانند داشته باشند؟ لذا برای یافتن راه‌حل چگونگی مواجهه با این جریان‌ها ابتدا باید بررسی کرد سایر ادیانی که پیش از ما با این جنبش‌ها درگیر بوده‌اند، چه واکنش‌ها یا نقدهایی در این باره دارند و چه تجربه‌ای اندوخته‌اند؟ از آن‌جا که دین مسیحیت پیش از هر دین دیگری با این چالش مواجه شده و بیشترین نقدها از طرف الهی‌دانان مسیحی مطرح شده، باید بدانیم جهان مسیحیت چه واکنش‌هایی نشان داده، با این پدیده چگونه مواجهه داشته و چه نقدهایی ارائه کرده است؟
*** نویسنده در این اثر پژوهشی به دنبال چه چیزی است؟
- این اثر پژوهشی که یک کار گروهی است، تالیف آقایان: دکتر احمدرضا مفتاح، دکتر باقر طالبی دارابی و خانم انسیه قنادزاده بوده و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و مراجعه به اسناد کلیسایی، گزارشی از واکنش‌ها و نقدهای فرقه‌های مهم جهان مسیحیت ارائه داده تا بتوانیم از تجربیات موفق یا ناموفق آنان در این زمینه استفاده کنیم. یعنی بهره‌برداری از تجربیات جهان مسیحیت در مواجهه با جریان‌های معنویت‌گرای جدید.
*** از پیشینۀ تحقیقات در این زمینه چه اطلاعاتی دارید؟
- تا جایی که بنده اطلاع دارم، تاکنون تحقیقی به زبان فارسی دربارۀ واکنش‌های جهان مسیحیت انجام نشده و این پژوهش، از آثار بدیع در این زمینه است.
*** در این کتاب به چه موضوعات خاصی پرداخته شده است؟
- در اثر حاضر، پیش از پرداختن به واکنش‌های جریان‌های مختلف مسیحی به جنبش‌های معنویت‌گرای جدید، در فصل اول به زمینه‌های شکل‌گیری این جنبش‌ها و نیز چیستی آن‌ها پرداخته شده و فصل‌های دوم، سوم و چهارم، عهده‌دار بررسی واکنش‌های سه کلیسای اصلی جهان مسیحیت، یعنی کلیسای پروتستان، ارتدکس و کاتولیک است. فصل پنجم، کمی از ساختار اصلی کتاب فاصله می‌گیرد. نقدهای پراکنده‌ای که در مورد معنویت‌گرایی جدید و نیز نقد برخی جنبش‌های جدید دینی -که محل بحث در این کتاب نبوده- با عنوان سایر نقدهای مسیحیان در این فصل بیان شده است. برخی از این نقدها نیز ممکن است در چارچوب نقدهای رسمی یا کلیسایی نباشد که با رویکرد جامعه‌شناختی یا روان‌شناختی انجام شده است.
*** این کتاب چه موقع از چاپ خارج می‌شود؟
اثر یادشده مراحل نهایی ویرایش را سپری کرده و به تایید مولفان رسیده است. از این رو امید داریم که تا اوایل آذر ۱۴۰۵ چاپ و منتشر شده، در دسترس علاقه‌مندان به مباحث معنویت‌گرایی قرار گیرد.
